Wat doet een burgermediaorganisatie in het bos? De afgelopen jaren ging stichting Kambisa! een samenwerking aan met de Minamba Research Farm, een onderzoeksboerderij in het bijzondere Zambiaanse miombobos, dat schatten aan lokale kennis herbergt. Tijdens het filmproject ‘Heritage Heroes’ gingen deelnemers op zoek naar hun verbondenheid met deze natuurlijke basisbron van hun erfgoed, tijdens de productie van een bosmonitoringstool gingen we op zoek naar methodes waarmee bosbewoners zelf kunnen testen welke bosbouwmethodes het beste werken: die van hun voorouders, die van de Engelse handelaars of die van de postkoloniale grootmachten?
Onze gezamelijke zoektocht naar productief gebruik van ons culturele erfgoed levert soms onverwachte lessen op. In deze serie lees je er meer over.
Een tijd geleden hielp het Umoja klimaatfonds van de Zeeuwse band BLØF ons om een handleiding te maken waarmee we bosgebruikers in staat stelden zelf te meten wat verschillende bosgebruikmethodes hen opleverden; niet alleen qua geld, maar ook bijvoorbeeld ook qua bodemverbetering, waterhuishouding, biodiversiteit en arbeidsbesparing. De handleiding bevatte naast pre-koloniale kennis ook verschillende te testen methodes uit de agroforestry, zoals de aanleg van infiltratiegreppels. Indirect gaf de handleiding ook aanwijzingen hoe je bedreigde boomsoorten kon beschermen en vermeerderen, en wat dat boshuishoudens kon opleveren. Op deze manier hoopten we niet alleen bosgebruikers meer inkomenszekerheid te geven, maar de bedreigde biodiversiteit van hun bos ook beter te beschermen.
App?
Na ruim een jaar intensief onderzoek en ontwerp, bleek echter dat de doelgroep zich geen raad wist met een boekwerk met meer dan 60 pagina’s invulformulieren. Hoe laagdrempelig de meetmethodes ook waren, als mensen het boekje niet eens openden, ging het niet gebruikt worden. Het was duidelijk dat we een andere vorm moesten bedenken, die hen wel aansprak.
Eerst maakten we een plan voor een app, te installeren op een telefoon die mensen zouden krijgen in ruil voor hun data. We dachten hiermee veel vliegen in 1 klap te vangen: 100 rurale huishoudens kregen toegang tot een telefoon en zonnepaneeltje, wij leerden apps te bouwen en de Minamba Research Farm zou toegang krijgen tot data waarmee het een veel groter stuk van het bijzondere miombobos kan monitoren. Het zou daarmee meer bewezen duurzame bosproducten kunnen inkopen, wat bosboeren weer zou kunnen verleiden commerciele houtkap te staken. Financieel kregen we het echter niet rond.
Openlucht museum
Gelukkig ligt een deel van de Universiteit van Lokale Kennis, een oud stuk miombobos naast de Minamba Research Farm, langs een pad dat veel gebruikt wordt door bosgebruikers die richting het dorp Chilonga lopen. De afgelopen jaren is al gebleken dat dit stuk land moeilijk te beschermen is tegen brand: veel mensen zien het bijna als hun maatschappelijke plicht een lucifer in de droge onderbegroeiing te gooien. Deze manier om het bos te verjongen is inmiddels zo ingeburgerd, dat we eigenlijk veel meer verbodsbordjes nodig hebben om dit te stoppen.
Helemaal onterecht is het gebruik ook niet: door de onderbegroeiing weg te branden als die nog redelijk kort is, kan je voorkomen dat het vuur later in het droge seizoen de boomkruinen bereikt. Dat soort late branden brengen veel meer schade toe. Ons verzoek om niet te kappen en niet te branden is dan ook alleen veilig als we tegelijkertijd zorgen voor goede brandgangen en een bodem die voldoende vocht vast houdt.
Infiltratiegreppels
Om dat te realiseren, hebben we het stuk grond langs het pad voorzien van infiltratiegreppels (‘swales’), die erosie moeten voorkomen. In het regenseizoen kan in een paar maanden een meter neerslag vallen. De greppels moeten voorkomen dat die de rijke toplaag wegspoelt, en de stroomsnelheid van het water verlagen, zodat die de kans krijgt in de bodem te trekken. Aan de dalkant van de greppels plaatsen we een verhoging, waarin we diepwortelende gewassen als millet combineren met vuurbestendige gewassen als cassave en aloe, en inheemse stikstofbinders als meerjarige duivenerwten.
De infiltratiegreppels blijken tot nu toe een onverwacht succes: afgezien van het doel waarvoor wij ze hadden aangelegd, bleken de gebruikers van het pad heel blij omdat ze verwachten dat de swales zullen helpen om het pad zelf langer goed te houden. Zij verwachten dat de greppels – die in veel gevallen het water van het pad wegleiden – zullen voorkomen dat hun route in het regenseizoen onbegaanbaar wordt. De komende maanden zullen we zien of die hoop ook echt bewaarheid wordt, of dat we daarvoor nog meer greppels moeten aanleggen.
Ondertussen zijn de beheerders van het land opgelucht dat de randen van het perceel nu duidelijker gemarkeerd zijn, wat hun werk als terreinbewaker makkelijker moet maken.
Je las het eerste deel over het proces waarin we in oktober 2026 het perceel van de Universiteit van Lokale Kennis ombouwden tot een de facto openluchtmuseum. In deel twee lees je meer over de aanleg van de eerste moddermuur, in deel drie volgt uitleg over de eerste boomposters.